تأملات و یادداشت ها

بررسی تطبیقی دیدگاه علامه طباطبایی و علامه فضل‌الله دربارۀ تفسیر آیۀ شقّ‌القمر

بررسی نظریه مشهور درباره انطباق آیه نخست سوره قمر بر معجزه ای با عنوان « شق القمر » ( شکافتن ماه در زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم )

   بحمد الله پس از گذر از مراحل فراوان ، مقاله ای که تحت نظر و با راهنمایی دانشمند عالیقدر ؛ جناب استاد دکتر منصور پهلوان ( حفظه الله و رعاه) نوشته بودم ، پس از مراحل مختلف داوری ، ویرایش و تأیید نهایی در شماره جدید مجله علمی پژوهشی « پژوهش های قرآن و حدیث » منتشر شد.

این مقاله به بررسی تطبیقی دیدگاه مرحوم علامه طباطبایی و مرحوم علامه فضل الله درباره معنای آیه نخست سوره قمر و ربط آن با موضوع « شق القمر » می پردازد.

لینک دانلود متن کامل این مقاله با فرمت پی دی اف :

https://jqst.ut.ac.ir/article_63014_48212aa885b0770578c5e4bdd05069c7.pdf

چکیده مقاله:

    عموم مفسران از جمله علامه طباطبایی بر این باورند که آیۀ « اِقْتَربَتِ الساعَةُ وَ انْشَقَّ القَمَرُ [قمر:1] هنگام قیامت نزدیک شد و ماه شکافت» ناظر به معجزۀ شق‌القمر است که در زمان پیامبر خاتم(ص) تحقق یافته است. در مقابل، اندکی از مفسران از جمله سید محمدحسین فضل‌الله (صاحب تفسیر مِن وَحیِ القرآن) بر این باورند که این آیه به شکافته شدن ماه در قیامت اشاره دارد و روایاتی که تحقق آن در زمان پیامبر(ص) را مطرح کرده‌اند قابل اتکا نیستند.

علامه طباطبایی در المیزان از نظریۀ مشهور دفاع کرده اما فضل الله آن را نقد کرده و دفاعیات صاحب المیزان را ناکافی دانسته است.

در این نوشتار با استناد به شواهد قرآنی و تاریخی نشان داده شده است که نظریۀ مشهور با اشکال‌هایی مواجه است و نظریۀ فضل الله و شماری از عالمان مسلمان که انشقاق قمر را از رویدادهای هنگام قیامت می‌دانند قوی‌تر است.

نتیجه پایانی:

دیدگاه علامه طباطبایی و عموم مفسران که آیۀ نخست سورۀ قمر را ناظر به وقوع معجزۀ انشقاق قمر در زمان پیامبر (ص) می دانند مورد انتقاد سید محمدحسین فضل الله قرار گرفته است. وی بر این باور است که :

اولا این آیه را می توان به آسانی بر « حوادث هولناک قیامت » منطبق دانست.

ثانیا نظریۀ وقوع معجزۀ شق القمر در زمان پیامبر (ص)، با شماری از آیات ناظر به معجزات اقتراحی سازگار به نظر نمی رسد.

ثالثا حوادث چشمگیری همچون شق القمر که دواعی بر نقل آن بسیار است جز با تواتر اثبات نمی شود در حالی که متواتر بودنِ روایات ناظر به این حادثه مورد تردید است.

رابعا اگر چنین حادثۀ چشمگیری رخ داده بود باید به عنوان مبدأ تاریخگذاری برای سایر امور تلقی می شد.

نقدهایی که فضل الله بر نظریۀ مشهور وارد کرده یک دیدگاه شاذ یا منحصر به وی نیست زیرا پیش از او نیز دستکم شانزده تن از مفسران و اندیشمندان مسلمان کم و بیش چنین نقدهایی را مطرح کرده و آن را مورد تشکیک قرار داده اند.

کلیدواژه ها :
اعجاز؛ المیزان ، شق‌ القمر ، علامه طباطبایی ، تفسیر المیزان ، تفسیر من وحی القرآن ، سید محمدحسین فضل الله ، معجزه ، نقد روایات ، تاریخ اسلام ، شکافته شدن ماه