تأملات و یادداشت ها

پرسش :
     برخی از ملحدها و حتی وهابی ها با استناد به روایتی که « برقی » (محدث شیعه) در کتاب «المحاسن» نقل کرده ادعا می کنند که امام حسين (ع) در کودکی با سگ بازی می کرده است. سند و محتوای این روایت چگونه است؟

پاسخ کوتاه :
    این روایت که می گوید امام حسین (ع) با سگ بازی می کردند از نظر اسناد و متن دچار اشکالات و نقاط ضعف متعدد است و نمی توان به آن اتکا کرد. توضیحات مستند را در ادامه بیان می کنیم.

پاسخ مفصّل و مستند :
    روایتی که می گوید امام حسین(ع) در خردسالي با سگ بازي می کردند فاقد سند معتبر است و محتوای آن نیز با روايات فراوانِ دیگر در تعارض است بنابراین قابل اعتماد نیست. دلیل نامعتبر بودن این روایت به شرح زیر است:

خلاصه محتوای روایت :
    خلاصه محتوای این روایت چنین است که جبرئیل یکبار تا آستانه درِ خانه پیامبر (ص) آمد ولی وارد خانه نشد و گفت: « ما (فرشتگان) به خانه ای که آنچه (اکنون) در خانه شماست در آن باشد ، وارد نمی شویم ». پيامبر (ص) جستجو کردند و متوجه شدند که « توله سگی که حسین (ع) در روز گذشته با آن بازی می کرد» در زیر تخت پنهان شده بود. پس از بیرون کردنِ سگ ، جبرئيل وارد شد (1).

ضعف سند روایت مورد بحث:
    این روایت را « برقی » در کتاب « المحاسن » نقل کرده و زنجیره سند آن شامل چند حلقه ی ضعيف است یعنی چند تن از راویانی که واسطه دسترسی مؤلف به این روایت بوده اند از نظر وثاقت (دقت و راستگویی در نقل) مورد اتهام یا دستکم مورد تردید هستند و چه بسا مطالبی به این روایت ، افزوده یا از آن کاسته باشند.
اولا خود مؤلف یعنی احمد بن محمد بن خالد برقی(متوفای حدود 280هـ) گرچه از محدثان و راویان راستگوی شيعه بوده اما به طور کلی در زمینه « نقل روایت از افراد بدنام » افراط می کرد تا جایی که علمای حدیث در قرن سوم ، مدتی او را از شهر قم اخراج و تبعید کردند(2)
ثانیا در زنجیره سند این روایت ، از شخص پیامبر(ص) تا مؤلف ، هفت واسطه نام برده شده اند که تنها « وثاقت » دو نفر از آنان تأیید شده و درباره دیگران تردیدها یا اختلاف نظرهایی وجود داشته است. راویانی که در سند این روایت یاد شده اند ولی وثاقتشان معلوم نیست عبارتند از : پدر مؤلف (محمد بن خالد) ، عمرو بن شمر ، جابر بن یزید جعفی ، عبدالله بن یحیی الكندی و پدرش یحیی. درباره وثاقت نفر اول و سوم در میان رجال شناسان شیعه اختلاف است. نفر دوم یعنی « عمرو بن شمر » نیز فردی بدنام است که مطالبی به روایات جابر جعفي می افزود(3). درباره نفر چهارم و پنجم (عبد الله بن یحیی کندی و پدرش) نیز نه تنها هیچ اطلاعاتی درباره موثق بودن یا نبودنِ آنان ثبت نشده بلکه گویا در نگارش نام آنها نیز اشتباه شده و « نُجَيّ » به صورت « یحیی » نوشته شده است.

عدم شهرت این روایت در منابع شیعه :
    موضوع « بازی کردن امام حسین (ع) در كودكي با سگ» یک روایت مشهور در کتب حدیث شیعه نیست زیرا در بین انبوه منابع محدثان شیعه فقط « برقی » آن را با « سند ضعیف » در کتاب «المحاسن» نقل کرده که حدود 8 قرن بعد از او مجلسي نیز آن را از کتاب برقی رونویسی و در « بحار الانوار » تکرار کرده است (4).
 سایر منابع شیعه اساسا این موضوع را نقل نکرده اند زیرا علما حتی «احتمال صحت این مطلب» را « بسیار ضعیف » می دانستند.

تعارض محتوای روایت با انبوه روایات دیگر:
    محتوای روایتی که ادعا کرده امام حسین(ع) در خردسالی با سگ بازی می کردند با انبوهی از احاديث معتبر شیعه و اهل سنت تعارض و منافات دارد.
    آنچه از انبوه روایات شیعه و سنی بر می آید اینست که فرشتگانِ {وحی ، رحمت و برکت} از ورود به اتاقی که سگ در آن حضور دارد خودداری می کنند(5). البته فرشتگانی که اعمال نیک و بد را ثبت می کنند همواره بر انسان نظارت دارند.
    در روایتی از ابراهیم نخعی (متوفای 96هـ) نقل شده که اصحاب پیامبر(ص) به کودکان اجازه نمی دادند که با سگ بازی کنند (6). در احادیث معتبر شیعه آمده که نباید اجازه داد که سگ به اتاق خواب و غذاخوری و مکان نماز خواندنِ انسان رفت و آمد کند (7). همچنین اگر سگی در ظرفی آب نوشیده باشد بقیه آن آب را نمی توان نوشید و ظرف را نیز پیش از استفاده کردن باید شست(8) همچنین اگر سگ با لباس یا بدن انسان تماس پیدا کند - متناسب با چگونگی تماس - باید محل تماس را {پیش از شروع نماز } خیس کند یا بشوید (9).
     فراوانی و اعتبار سند احادیثی که مسلمانان را به « رعایت فاصله منطقی با سگ » سفارش می کنند نشان می دهد روایتی که ادعا می کند امام حسین(ع) در خردسالی با سگ بازی می کرده اند به شدت زیر سؤال است. در ادامه تلاش می کنیم بفهمیم که این روایتِ نامعتبر از کجا آمده است.

منشأ این روایت :
    روایات فراوانی در کتب اهل سنت نقل شده که رسول خدا(ص) فرموده اند که « حضور سگ در خانه » از « ورود فرشتگان» جلوگیری می کند. اَسانید این روایات به 9 تن از صحابه منتهی می شود و با متن ها و گونه های متفاوتی نقل شده است. تقریبا 50 درصد از این نقل ها تصریح دارند که پیامبر(ص) این سخن را پس از آن فرمودند که سگی بدون اطلاع ایشان به خانه وارد شده بود و جبرئیل به همین خاطر مدتی از ورود به خانه ایشان خودداری ورزیده بود. فقط در 10 درصد از نقل های اهل سنت آمده که آن سگ متعلق به حسن (ع) یا حسین (ع) بود و صرفا در یک روایت آمده که حسن(ع) با آن توله سگ «بازی می کرد» (10). بنابراین 90 درصد نقل های اهل سنت به موضوع «بازی کردن حسنین (ع) با سگ» تصریح ندارند. چه بسا مهرورزی حسنین(ع) به حیوانات و اینکه به سگی غذا می داده اند بعدها به عنوان «بازی کردن» وانمود شده است.
    روایتی که برقی در کتاب المحاسن آورده نیز در واقع متنی است که از یکی از آن 10 درصد اقتباس و به محافل شیعه وارد شده است. روایت برقی حتی از نظر حتی سند نیز با سند یکی از روایات اهل سنت در این مورد اشتراک دارد زیرا هم برقی و هم راویان سني ، این روایت را از جابر بن يزيد جعفي از عبدالله بن نُجَیّ{یحیی} نقل کرده اند (11) وانگهی این جابر گرچه خودش شیعه بوده اما ارتباط بسیار زیادی با محافل حدیث اهل سنت داشته و چه بسا در برخی از موضوعات از آنها اثر پذیرفته باشد.
    بنابراین گرچه اطمینان داریم که پیامبر(ص) فرموده اند که «حضور سگ در خانه از ورود فرشتگان جلوگیری می کند» اما اینکه آیا این سخن را به صورت کلی بیان کرده اند یا در پی یک ماجرای خاص یعنی «ماجرای ورود پنهانی سگ به خانه» فرموده باشند معلوم نیست زیرا چه بسا برخی از راویان مرتبط با دربار حاکمان بنی امیه که کینه پیامبر(ص) و خاندان او را در دل داشتند خواسته باشند خانه پیامبر(ص) را به عنوان «مکانی که سگ به آن رفت و آمد داشت» وانمود کنند. حتی اگر فرض کنیم که واقعا چنین ماجرایی برای پیامبر(ص) رخ داده باز هم درباره درستیِ 10 درصد از نقل ها که ادعا کرده اند آن سگ متعلق به یکی از حسنين (ع) بوده تردید جدی وجود دارد و از تراوشات ذهنیِ اقليتي از راویان بوده زیرا 90 درصد نقل ها (حتی در كتب اهل سنت) به این موضوع تصریح نکرده اند.

نتیجه نهایی:
    بنابراین روایتی که ادعا می کند امام حسین(ع) در خردسالی با سگ بازی می کردند از نظر سند و متن دچار اشکال است. اینگونه جزئیات از افزوده های اقلیتی از راویان و داستان پردازان است که « مهربانی اهل بیت(ع) با حیوانات » را به عنوان « بازی با سگ » قلمداد کرده اند.  

------
پانوشت ها :
(1) برقی ، المحاسن ، ج2 ، ص615 ، روایت41
(2) رجال النجاشی ، ص76 و طوسی ، الفهرست ، ص51 و ابن الغضائری ، الرجال ، ص39 ، شماره 10
(3) رجال النجاشی ، ص287
(4) برقی ، المحاسن ، ج2 ، ص615 ، روایت41 و مجلسی ، بحارالانوار ، چاپ بیروت ، ج73 ، ص160 ، روایت6
(5) ابن ابی شیبه ، المصنف ، ج4 ، ص265 و کلینی ، الکافی ، ج‏6 ، ص527 ، حدیث شماره 3
(6) جاحظ ، الحیوان ، ج1 ، ص155 و ج2 ، ص404 و بخاری ، الادب المفرد ، ج1 ، ص440
(7) کلینی ، الكافی ، ج6 ، ص552 ، حدیث 5 و 6
(8) ابن ابي شيبه ، المصنف ، ج1 ، ص159 ، شیخ طوسي ، تهذیب الاحکام ، ج1 ، ص225 ، حدیث 27 و 28
(9) کلینی ، الکافی ، ج3 ، ص60 ، حدیث 2 و 3 و ج6 ، ص553 ، حدیث 12
(10) مسند أحمد بن حنبل (چاپ الرسالة) ، ج2 ، ص77 ، شماره 647
(11) مسند أحمد بن حنبل (چاپ الرسالة) ، ج2 ، ص207 ، شماره 845 و ج2 ، ص425 ، شماره 1290 و برقي ، المحاسن ، ج‏2 ، ص615 ، روايت 41

برچسب‌ها: بررسی سند و متن روایات, اهل بیت, ع, امام حسین