تأملات و یادداشت ها

پاسخی صادقانه به پرسشی عجیب درباره مرحوم علامه فضل الله

 پرسش و پاسخی خواندنی درباره علامه فضل الله (ره)

   وقتی برخی از دیدگاه های فقهی مرجع بزرگ ؛ علامه سید محمدحسین فضل الله (ره) را برای شماری از هموطنان عزیزم بیان کردم برخی از آنان گفتند:

" مگر فضل الله سنی نیست و همان نظرات وهابیها را ترویج نمی کند؟! پس چرا شما که خود را خاک پای اهل بیت(ع) می دانید گاهی فتواهای او را نقل می کنید؟! "

   قاعدتا چنین پرسشی درباره مرجع بزرگی همچون علامه فضل الله (رضوان الله علیه) که از مفاخر شیعه در سطح جهان به شمار می رفت باید بسیار عجیب دانسته شود اما برای من عجیب نبود زیرا می دانم که برخی از معمم ها و مقدس نمایان تا چه اندازه بی تقوا یا ساده دل و عجولند و هر تهمت و تحریفی را فورا نقل و منتشر می کنند. چنین پرسشی برای من قابل انتظار بود زیرا از وجود بی تقوایی و حسد در میان اطرافیان برخی از مراجع آگاهی دارم و می دانم که از برخی از این اطرافیان بعید نیست که گاهی حتی وجوهات شرعی و خمس را نه برای اعتلای مکتب اهل بیت (ع) بلکه برای تخریب « مراجع متعهد و آزاده و اندیشمندان نواندیش » صرف کنند چنانکه در طول تاریخ برای تخریب وجهه سید محسن امین ، سید ابوالحسن اصفهانی ، شیخ محمدحسین کاشف الغطاء ، شیخ محمدجواد مغنیه ، شهید مرتضی مطهری ، شهید سید محمدباقر صدر ، امام خمینی و آیت الله خامنه ای و ... نیز سنگ تمام گذاشته اند و می گذارند.

    اما پاسخی که من به آن پرسش عجیب دادم نتیجه سالها مطالعه بیطرفانه ام بود و مسؤولیت آن را در پیشگاه خداوند تعالی و پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) بر عهده خواهم گرفت. پاسخ من چنین است:

    بی شک مرجع بزرگ ؛ علامه سید محمدحسین فضل الله (رضوان الله علیه) ، از مفاخر تشیع و منادیان اسلام راستین بودند و شایعاتی که درباره سنی بودن ایشان مطرح می شود مصداق تهمت و افتراست زیرا:

    فضل الله صریحا معتقد به عصمت کامل پیامبر (ص) و دوازده امام (ع) و عصمت و مظلومیت حضرت زهرا (س) و غاصب بودن مخالفانِ آنان بود(رجوع شود به کتاب الندوة ، ج1 ، صص: 363-364 و 367-370 و 372-375).

    وی همانند سایر علمای عالیقدر شیعه صریحا معتقد بود که « فدک حق مسلم فاطمه (س) بوده و خلیفه آن را به ناحق مصادره کرد»(رجوع شود به کتاب الندوة ، ج1 ، ص431 و ج5 ، ص7 و صص:2095-296 و 524-525)

    فضل الله شیفته امیرالمومنین(ع) بود و بارها میگفت: «اگر مقامی بالاتر از عصمت وجود داشت میگفتم علی (ع) آن را نیز دارد». وی همانند سایر علمای شیعه معتقد بود که امام علی(ع) طبق حدیث قطعی الصدور غدیر ، به عنوان خلیفه بلافصل رسول الله (ص) منصوب شده بودند اما دیگران ، خلافتِ او را غصب کردند و آن حضرت(ع) برای حفظ اولویت ها و مصالح اسلامی از قیام بر ضد غاصبان خودداری فرمود.

    با اینهمه از حدود سال 1995م که موضوع مرجعیت مرحوم فضل الله از سوی علاقه مندانش مطرح شد ، شماری از معمّم های بی تقوا و حسود یا مقدس نمایانِ خرافاتی و نابردبار در برخی از حوزه های علمی ، تهمتهای بسیاری به او زدند و شمار دیگری از افراد بی دقت ، عجول و احساساتی ، تهمت ها را باور کردند و نشر دادند و در سطح وسیع چنان وانمود کردند که گویی « فضل الله منکر عصمت فاطمه س است » ، « حدیث غدیر و امامت ائمه (ع) را رد می کند» و « وهابیِ نقابدار » است و ...!!

    آنان سخنان این سید را ناجوانمردانه بُرِش می دادند و با تقطیع و تحریف منتشر می کردند. انبوه تهمتها و تحریفها که در قالب کتاب های به ظاهر مستند و در شمارگان بزرگ منتشر می شد برخی از علمای دلسوز و بیطرف را نیز فریب داد تا جایی که حتی برخی از مراجع وقت ، فریبِ اطرافیان را خوردند و بر ضد فضل الله بیانیه صادر کردند که بعدها خود از توجیه این اشتباه ، عاجز ماندند.

    فضل الله یک مرجع باتقوا ، مجاهد و آگاه به زمان بود و خدمات اجتماعی بسیاری به شیعیان لبنان و دیگر کشورهای عربی انجام داد. وی با استفاده از وجوهات شرعی و کمکهای افراد خیّری که به او اعتماد کامل داشتند ، توانست دهها مرکز خیریه و اسلامی برای ارائه خدمات دینی ، درمانی ، فرهنگی و اقتصادی به هزاران تن از فقرا ، ایتام و معلولان و ... تأسیس کند و این مؤسسات را به شکلی ساماندهی کرد که حتی پس از وفاتش بدون دریافت کمک مالی از دولتها پابرجا و فعال بمانند و تحت نظر افراد مورد اعتماد به فعالیت خود ادامه دهند.

    فضل الله در عرصه سیاسی نیز از حامیان اصلی انقلاب اسلامی ایران ، وحدت اسلامی و مقاومت اسلامی لبنان و فلسطین بود. از نظر شناخت پیچیدگی های سیاسی منطقه و تحلیل استراتژیک و پیش بینی تحولات آینده ، دارای نبوغ بود و در میان علما و مجتهدان سرشناس شیعه کم نظیر به شمار می رفت. شماری از رهبران حزب الله لبنان از دوستان یا شاگردان بی واسطه یا باواسطه ی او به شمار می روند. خطبه های نمازجمعه او در بیروت همانند رسانه ای قدرتمند از اسلام ، تشیع ، ایران و مقاومت دفاع می کرد از این رو بارها به دست عناصر وابسته به اسرائیل ، عربستان سعودی و صدام مورد سوءقصد قرار گرفت ولی هر بار تقدیر الهی این بود که جان سالم به در ببرد. سرانجام هنگامی که فضل الله در 13 تیر 1389 هجری خورشیدی در سن 75 سالگی وفات کرد آیت الله خامنه ای ، آیت الله مکارم شیرازی ، سید حسن نصرالله ، آیت الله عیسی قاسم ، آیت الله نمر النمر (ره) و شمار کثیری از علمای سرشناس پیامهای تسلیت صادر کرده ، علم ، بصیرت ، جهاد و اخلاصش را ستودند و از خدمات گوناگونش تقدیر کردند.

    اما بهانه هایی که مخالفان او برای تخریبش استفاده کردند چه بود؟

    شاید بارزترین بهانه ای که مخالفان و حسودان برای تخریب فضل الله به آن استناد کردند این بود که او روایاتی که درباره جزئیات شهادت حضرت زهرا (سلام الله علیها) نقل شده شک داشت. او گرچه به اصل مظلومیت آن حضرت (س) باور راسخ داشت اما درباره جزئیات ماجرا سکوت و توقف می کرد و اگر نظرش را در این مورد می پرسیدند تردیدش را کتمان نمی کرد و صادقانه می گفت که یقین ندارد حضرت فاطمه (س) لزوما در اثر ضرب و جرح شهید شده باشند و شاید برخی از جزئیات ، نتیجه تحریف روایات باشد. البته پیش از او نیز بزرگانی همچون شیخ مفید ، سید عبدالحسین شرف الدین و شیخ محمدحسین کاشف الغطاء تردیدهایی درباره برخی جزئیات ماجرای حمله به خانه امیرالمومنین(ع) اظهار کرده بودند بلکه گویا کلینی نیز درباره جزئیات ماجرا تردید داشته است.

    فضل الله بر این باور بود که کسانی که به خانه فاطمه (س) هجوم کرده ، تهدید به سوزاندن خانه کردند قطعا مرتکب جرمی بزرگ شدند ولی یقین نداشت که جسارت را تا آنجا رسانده باشند که پاره تن پیامبر (ص) را کتک بزنند زیرا نمی توانست بپذیرد که در حضور امام علی (ع) به دختر رسول الله (ص) با لگد و غلاف شمشیر و ... بزنند و آن حضرت(ع) واکنش قاطعانه و جدی نشان ندهند. با اینهمه فضل الله تصریح می کرد که حضرت زهرا (س) جه در اثر ضرب و جرح به شهادت رسیده باشند یا در اثر بیماری رحلت کرده باشند معصوم و مظلومند و مقامشان - در هر دو حالت - از شهدا بالاتر است زیرا « شهیده » - به این معنا که در قیامت همراه پیامبران (ع) و امامان(ع) ، گواهی و شهادت خواهند داد - به شمار می روند.

    نگاهی به آثار فضل الله :

    فضل الله در مباحث فقهی ، تفسیری و عقیدتی آثار متعدد و نوآوری های شایان تأملی دارد و خواه نظراتش را بپذیریم یا نقد کنیم باید اعتراف کرد که او یک عالم و اندیشمند طراز اول بود که علاوه بر جامعیت شخصیتی و اطلاعات گسترده ، از بلاغت ، سخنوری نیز بهره ای وافر داشت و به عنوان یکی از نمادها و مفاخر شیعه در سطح جهان شناخته می شد. دروس فقهی ، تفسیری ، عقیدتی و اخلاقی و مصاحبه های پرشمار او در موضوعات مختلف دینی ، سیاسی و اجتماعی در قالب نزدیک به 200 جلد کتاب عرضه شده که برآیند آنها ، یک چهره منطقی ، کارآمد و قوی از مکتب اهل بیت (ع) رائه می دهد.

    رویکرد کلی فضل الله غالبا یک رویکرد کاربردی است. او تلاش می کرد درس های عملی از قرآن و سیره پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) برای به کار بستن در شرایط امروز ارائه کند و غالبا از نظریه پردازی های تجریدی و مباحث انتزاعی که ثمره عملی ندارند پرهیز داشت. او بر این باور بود که اسلام راستین دارای جامعیت و چشمه ساری تمام ناشدنی است که چارچوب هایی برای سعادت بشر برای همیشه تاریخ در عرصه های مختلف عبادی ، سیاسی ، اقتصادی ، فکری و اجتماعی ارائه می کند و مجتهدان و متفکران متعهد باید برای کشف دیدگاه اسلام در همه این زمینه ها تلاش کنند.

    وی یک دوره تفسیر کامل قرآن در 24 جلد نوشته که حاوی نوآوری ها و ابداعاتی است. در زمینه تفسیر موضوعی نیز آثاری خواندنی دارد. هچنین اثر مهمی از او با عنوان « الندوة » در 20 جلد ، حاوی سخنرانی ها و مباحث قرآنی ، حدیثی و کلامی و پاسخ های او به پرسش های متنوع مردم منتشر شده که یک دایرة المعارف ِ پاسخگو به نیازهای عقیدتی و عملی مردم به شمار می رود.

    از او کتاب های متعددی درباره سیره ، فضایل و درس های زندگانی پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) منتشر شده است. درباره عاشورای حسینی و درسهای آن نیز 3 اثر دارد. رویکرد او درباره عزاداری عاشورا شبیه رویکرد استاد شهید مطهری و آیت الله خامنه ای است که از یک سو بر بزرگداشت شعایر حسینی تاکید می کنند و از سوی دیگر احساسات پاک و گریه بر سیدالشهدا(ع) را آمیخته با بصیرت و حکمت می خواهند و با خرافات ، روضه های دروغین و قمه زنی مخالت می ورزند.

    از وی 6 اثر درباره فضایل و حقانیت امام علی (ع) و شرح بیانات ایشان منتشر شده است. همچنین 3 مورد از آثارش بطور خاص به عصمت و مظلومیت حضرت زهرا (س) و درسهای زندگانی ایشان اختصاص دارد که عبارتند از: 1- الزهراء القُدوَة (س) 2- الزهراء المعصومة (س) 3 - فاطمة الزهراء اشراقة النبوة و سر الامامة .

    درباره سایر اهل بیت ع نیز آثاری خواندنی دارد. همچنین شرح کاملی بر صحیفه سجادیه نوشته و شمار دیگری از ادعیه از جمله دعای کمیل و دعای افتتاح را نیز شرح کرده است.

    با این اوصاف ، اگر کسی فضل الله را به پیروی از وهابیت متهم کند بی تردید فریب شایعات و دروغ های مقدس نمایانِ کینه ورز و افراطی های جاهل را خورده است. البته من به تجربه یافته ام که قریب به اتفاق کسانی که زبانشان را به تخریب وجهه این مرجع بزرگ می آلایند ، حتی یک جلد از آثار وی را نخوانده اند و اگر برخی از آثار ایشان را تورق کرده اند ، شتابزدگی یا جانبداری ها و حب و بغض ها آنان را دچار اشتباه کرده است.

    سخنی با پژوهشگران آزاده :

    سخن پایانی با طلاب حقجو و آزاده در حوزه های علمیه قم و نجف اینست که مرحوم فضل الله نزدیک به 200 جلد کتاب و کتابچه دارد و اگر کسی اصرار دارد درباره او اظهار نظر کند برای این که نزد وجدان خود آسوده باشد باید در آغاز ، دستکم چند جلد از آثار او را با دقت و بیطرفانه مطالعه کند و آنگاه لب به انتقاد بگشاید.

    ما درک می کنیم که برخی از عزیزان ، تحت تاثیر نوشته های مخالفان سرسخت فضل الله قرار گرفته باشند اما برای اینکه یکطرفه به قاضی نروند پیشنهاد می کنیم آثار زیر را که حاوی پاسخ به برخی از تهمت ها و مغالطه هاست نیز تورق کنند:

1 - مطارحات فی قضایا قرآنیه – مؤلف: محمد الحسینی : این کتاب حاوی پاسخ های علمی و مستند به حملاتی است که مخالفان فضل الله به تفسیر او ( من وحی القرآن ) کرده اند.

2 - هوامش نقدیة ؛ دراسة فی کتاب مأساة الزهراء (س) - مؤلف: محمد الحسینی

3 – مأساة کتاب المأساة - مؤلف: سید نجیب نورالدین

4 – الزهراء القدوة - مؤلف: سید محمدحسین فضل الله

 تهران - 13 تیرماه 1397

#فضل_الله_حب_ووفاء
#فضل_الله_حب_ووفاء

مقاله دیگری که در سال 1389 چند روز پس از وفات علامه فضل الله درباره ایشان منتشر کردم:

علامه فضل الله ؛ آنگونه که بود

http://www.arabi-maleki.blogfa.com/post-163.aspx

 پیام مهم سید حسن نصرالله به مناسبت وفات علامه فضل الله در تیرماه 1389 :

پیام استثنایی سید حسن نصرالله به مناسبت وفات علامه فضل الله (ره)

http://arabi-maleki.blogfa.com/post/510

کلیدواژه ها - کلمات کلیدی برای دیده شدن بیشتر در فضای مجازی:

پرسش و پاسخي خواندني درباره علامه فضل الله ره پاسخي صادقانه به پرسشي عجيب درباره مرحوم علامه فضل الله وقتي برخي از ديدگاه هاي فقهي مرجع بزرگ ؛ علامه سيد محمدحسين فضل الله ره را براي شماري از هموطنان عزيزم بيان كردم برخي از آنان گفتند : " مگر فضل الله سني نيست و همان نظرات وهابيها را ترويج نمي كند؟! پس چرا شما كه خود را خاك پاي اهل بيت ع مي دانيد گاهي فتواهاي او را نقل مي كنيد؟! " قاعدتا چنين پرسشي درباره مرجع بزرگي همچون علامه فضل الله رضوان الله عليه كه از مفاخر شيعه در سطح جهان به شمار مي رفت بايد بسيار عجيب دانسته شود اما براي من عجيب نبود زيرا مي دانم كه برخي از معمم ها عمامه به سر و مقدس نمايان تا چه اندازه بي تقوا يا ساده دل و عجولند و هر تهمت و تحريفي را فورا نقل و منتشر مي كنند. چنين پرسشي براي من قابل انتظار بود زيرا از وجود بي تقوايي و حسد در ميان اطرافيان برخي از مراجع آگاهي دارم و مي دانم كه از برخي از اين اطرافيان بعيد نيست كه گاهي حتي وجوهات شرعي و خمس را نه براي اعتلاي مكتب اهل بيت ع بلكه براي تخريب « مراجع متعهد و آزاده و انديشمندان نوانديش » صرف كنند چنانكه در طول تاريخ براي تخريب وجهه سيد محسن امين ، سيد ابوالحسن اصفهاني ابو الحسن ، شيخ محمدحسين كاشف الغطاء ، شيخ محمدجواد مغنيه محمد جواد ، شهيد مرتضي مطهري ، شهيد سيد محمدباقر صدر محمد باقر ، امام خميني و آيت الله خامنه اي و ... نيز سنگ تمام گذاشته اند و مي گذارند. اما پاسخي كه من به آن پرسش عجيب دادم نتيجه سالها مطالعه بيطرفانه ام بود و مسؤوليت آن را در پيشگاه خداوند تعالي و پيامبر اكرم ص و اهل بيت ع بر عهده خواهم گرفت. پاسخ من چنين است بي شك مرجع بزرگ ؛ علامه سيد محمدحسين فضل الله رضوان الله عليه ، از مفاخر تشيع و مناديان اسلام راستين بودند و شايعاتي كه درباره سني بودن ايشان مطرح مي شود مصداق تهمت و افتراست زيرا فضل الله صريحا معتقد به عصمت كامل پيامبر ص و دوازده امام ع و عصمت و مظلوميت حضرت زهرا س و غاصب بودن مخالفانِ آنان بود رجوع شود به كتاب الندوة ، ج1 ، صص : 363-364 و 367-370 و 372-375 . وي همانند ساير علماي عاليقدر شيعه صريحا معتقد بود كه « فدك حق مسلم فاطمه س بوده و خليفه آن را به ناحق مصادره كرد» رجوع شود به كتاب الندوة ، ج1 ، ص431 و ج5 ، ص7 و صص : 2095-296 و 524-525 فضل الله شيفته اميرالمومنين ع بود و بارها ميگفت : «اگر مقامي بالاتر از عصمت وجود داشت ميگفتم علي ع آن را نيز دارد». وي همانند ساير علماي شيعه معتقد بود كه امام علي ع طبق حديث قطعي الصدور غدير ، به عنوان خليفه بلافصل رسول الله ص منصوب شده بودند اما ديگران ، خلافتِ او را غصب كردند و آن حضرت ع براي حفظ اولويت ها و مصالح اسلامي از قيام بر ضد غاصبان خودداري فرمود. با اينهمه از حدود سال 1995م كه موضوع مرجعيت مرحوم فضل الله از سوي علاقه مندانش مطرح شد ، شماري از معمّم هاي بي تقوا و حسود يا مقدس نمايانِ خرافاتي و نابردبار در برخي از حوزه هاي علمي ، تهمتهاي بسياري به او زدند و شمار ديگري از افراد بي دقت ، عجول و احساساتي ، تهمت ها را باور كردند و نشر دادند و در سطح وسيع چنان وانمود كردند كه گويي « فضل الله منكر عصمت فاطمه س است » ، « حديث غدير و امامت ائمه ع را رد مي كند» و « وهابي نقابدار » است و ...!! آنان سخنان اين سيد را ناجوانمردانه بُرِش مي دادند و با برش بریده ها ( تقطيع ) و تحريف منتشر مي كردند. انبوه تهمتها و تحريفها كه در قالب كتاب هاي به ظاهر مستند و در شمارگان بزرگ منتشر مي شد برخي از علماي دلسوز و بيطرف را نيز فريب داد تا جايي كه حتي برخي از مراجع وقت ، فريبِ اطرافيان را خوردند و بر ضد فضل الله بيانيه صادر كردند كه بعدها خود از توجيه اين اشتباه ، عاجز ماندند. فضل الله يك مرجع باتقوا ، مجاهد و آگاه به زمان بود و خدمات اجتماعي بسياري به شيعيان لبنان و ديگر كشورهاي عربي انجام داد. وي با استفاده از وجوهات شرعي و كمكهاي افراد خيري كه به او اعتماد كامل داشتند ، توانست دهها مركز خيريه و اسلامي براي ارائه خدمات ديني ، درماني ، فرهنگي و اقتصادي به هزاران تن از فقرا ، ايتام و معلولان و ... تأسيس كند و اين مؤسسات را به شكلي ساماندهي كرد كه حتي پس از وفاتش بدون دريافت كمك مالي از دولتها پابرجا و فعال بمانند و تحت نظر افراد مورد اعتماد به فعاليت خود ادامه دهند. فضل الله در عرصه سياسي نيز از حاميان اصلي انقلاب اسلامي ايران ، وحدت اسلامي و مقاومت اسلامي لبنان و فلسطين بود. از نظر شناخت پيچيدگي هاي سياسي منطقه و تحليل استراتژيك و پيش بيني تحولات آينده ، داراي نبوغ بود و در ميان علما و مجتهدان سرشناس شيعه كم نظير به شمار مي رفت. شماري از رهبران حزب الله لبنان از دوستان يا شاگردان بي واسطه يا باواسطه ي با واسطه او به شمار مي روند. خطبه هاي نمازجمعه او در بيروت همانند رسانه اي قدرتمند از اسلام ، تشيع ، ايران و مقاومت دفاع مي كرد از اين رو بارها به دست عناصر وابسته به اسرائيل ، عربستان سعودي و صدام مورد سوءقصد قرار گرفت ولي هر بار تقدير الهي اين بود كه جان سالم به در ببرد. سرانجام هنگامي كه فضل الله در 13 تير 1389 هجري خورشيدي در سن 75 سالگي وفات كرد آيت الله خامنه اي ، آيت الله مكارم شيرازي ، سيد حسن نصرالله نصر الهل ، آيت الله عيسي قاسم ، آيت الله نمر النمر ره و شمار كثيري از علماي سرشناس پيامهاي تسليت صادر كرده ، علم ، بصيرت ، جهاد و اخلاصش را ستودند و از خدمات گوناگونش تقدير كردند. اما بهانه هايي كه مخالفان او براي تخريبش استفاده كردند چه بود؟ شايد بارزترين بهانه اي كه مخالفان و حسودان براي تخريب فضل الله به آن استناد كردند اين بود كه او رواياتي كه درباره جزئيات شهادت حضرت زهرا سلام الله عليها نقل شده شك داشت. او گرچه به اصل مظلوميت آن حضرت س باور راسخ داشت اما درباره جزئيات ماجرا سكوت و توقف مي كرد و اگر نظرش را در اين مورد مي پرسيدند ترديدش را كتمان نمي كرد و صادقانه مي گفت كه يقين ندارد حضرت فاطمه س لزوما در اثر ضرب و جرح شهيد شده باشند و شايد برخي از جزئيات ، نتيجه تحريف روايات باشد. البته پيش از او نيز بزرگاني همچون شيخ مفيد ، سيد عبدالحسين شرف الدين عبد الحسين و شيخ محمدحسين كاشف الغطاء محمد حسين ترديدهايي درباره برخي جزئيات ماجراي حمله به خانه اميرالمومنين ع اظهار كرده بودند بلكه گويا كليني نيز درباره جزئيات ماجرا ترديد داشته است. خانه فاطمه س هجوم كرده ، تهديد به سوزاندن خانه و آتش زدن آن كردند قطعا مرتكب جرمي بزرگ شدند ولي يقين نداشت كه جسارت را تا آنجا رسانده باشند كه پاره تن پيامبر ص را كتك بزنند زيرا نمي توانست بپذيرد كه در حضور امام علي ع به دختر رسول الله ص با لگد و غلاف شمشير و ... بزنند و آن حضرت ع واكنش قاطعانه و جدي نشان ندهند. با اينهمه فضل الله تصريح مي كرد كه حضرت زهرا س جه در اثر ضرب و جرح به شهادت رسيده باشند يا در اثر بيماري رحلت كرده باشند معصوم و مظلوم هستند و مقامشان - در هر دو حالت - از شهدا بالاتر است زيرا دستكم « شهيده » شهيدة - به اين معنا كه در قيامت همراه پيامبران ع و امامان ع ، گواهي و شهادت خواهند داد - به شمار مي روند نگاهي به آثار فضل الله در مباحث فقهي ، تفسيري و عقيدتي آثار متعدد و نوآوري هاي شايان تأملي دارد و خواه نظراتش را بپذيريم يا نقد كنيم بايد اعتراف كرد كه او يك عالم و انديشمند طراز اول بود كه علاوه بر جامعيت شخصيتي و اطلاعات گسترده ، از بلاغت ، سخنوري نيز بهره اي وافر داشت و به عنوان يكي از نمادها و مفاخر شيعه در سطح جهان شناخته مي شد. دروس فقهي ، تفسيري ، عقيدتي و اخلاقي و مصاحبه هاي پرشمار او در موضوعات مختلف ديني ، سياسي و اجتماعي در قالب نزديك به 200 جلد كتاب عرضه شده كه برآيند آنها ، يك چهره منطقي ، كارآمد و قوي از مكتب اهل بيت ع رائه مي دهد. رويكرد كلي وی غالبا يك رويكرد كاربردي است. او تلاش مي كرد درس هاي عملي از قرآن و سيره پيامبر ص و اهل بيت ع براي به كار بستن در شرايط امروز ارائه كند و غالبا از نظريه پردازي هاي تجريدي و مباحث انتزاعي كه ثمره عملي ندارند او بر اين باور بود كه اسلام راستين داراي جامعيت و چشمه ساري تمام ناشدني است كه چارچوب هايي براي سعادت بشر براي هميشه تاريخ در عرصه هاي مختلف عبادي ، سياسي ، اقتصادي ، فكري و اجتماعي مجتهدان و متفكران متعهد بايد براي كشف ديدگاه اسلام  وي يك دوره تفسير كامل قرآن در 24 جلد نوشته كه حاوي نوآوري ها و ابداعاتي است. در زمينه تفسير موضوعي نيز آثاري خواندني دارد. اثر مهمي از او با عنوان « الندوة » در 20 جلد ، حاوي سخنراني ها و مباحث قرآني ، حديثي و كلامي و پاسخ هاي او به پرسش هاي متنوع مردم منتشر شده كه يك دايرة المعارف ِ پاسخگو به نيازهاي عقيدتي و عملي مردم از او كتاب هاي متعددي درباره سيره ، فضايل و درس هاي زندگاني پيامبر ص و اهل بيت ع منتشر شده درباره عاشوراي حسيني و درسهاي آن نيز سه اثر رويكرد او درباره عزاداري عاشورا  رويكرد استاد شهيد مطهري و آيت الله خامنه اي بزرگداشت شعاير حسيني احساسات پاك و گريه بر سيدالشهدا ع را آميخته با بصيرت و حكمت مخالفت و مبارزه با خرافات ، روضه هاي دروغين و قمه زني شش اثر درباره فضايل و حقانيت امام علي ع و شرح بيانات عصمت و مظلوميت حضرت زهرا س و درسهاي زندگاني 1- الزهراء القُدوَة س 2- الزهراء المعصومة س 3 - فاطمة الزهراء اشراقة النبوة و سر الامامة . ساير اهل بيت ع آثاري شرح كاملي بر صحيفه سجاديه نوشته ادعيه از جمله دعاي كميل و دعاي افتتاح را شرح وهابيت متهم بي ترديد فريب شايعات و دروغ هاي مقدس نمايانِ كينه ورز و افراطي هاي جاهل تخريب وجهه اين مرجع بزرگ تورق شتابزدگي جانبداري ها حب و بغض ها اشتباه اختصاص پژوهشگران آزاده طلاب حقجو و آزاده حوزه هاي علميه قم و نجف مرحوم فضل الله 200 جلد كتاب و كتابچه با دقت و بيطرفانه مطالعه انتقاد.  مخالفان سرسخت فضل الله تهمت ها و مغالطه ها 1 - مطارحات في قضايا قرآنيه – مؤلف : محمد الحسيني : اين كتاب حاوي پاسخ هاي علمي و مستند به حملاتي است كه مخالفان فضل الله به تفسير او من وحي القرآن من وحی القرآن كرده اند. 2 - هوامش نقدية ؛ دراسة في كتاب مأساة الزهراء س - مؤلف : محمد الحسيني 3 – مأساة كتاب المأساة - مؤلف : السيد نجيب نور الدين سید سيد  4 – الزهراء القدوة - مؤلف : سيد محمدحسين فضل الله السيد محمد حسین محمد حسين فضل الله